Zagrożenia i ochrona podczas spawania

Spawanie wraz z procesami pokrewnymi jest na dzień dzisiejszy najbardziej rozwiniętą technologią  łączenia konstrukcji z różnych materiałów w wielu dziedzinach przemysłu. Podczas procesów spawalniczych wydzielane są liczne zanieczyszczenia w postaci pyłów i gazów, oraz promieniowanie optyczne, wysoka temperatura, pole elektromagnetyczne i hałas, które maja negatywny wpływ na zdrowie człowieka.

Ostatnimi czasy wzrosło zainteresowanie trudnymi warunkami pracy spawaczy. Zaczęto zwracać uwagę na wyżej wymienione aspekty, jak również zaostrzeniu uległy  przepisy dotyczące prac spawalniczych. Zauważono również, że korzystne warunki pracy spawaczy prowadzą do większych wydajności procesu.

 

Można tutaj przywołać przykład takiej sytuacji, gdzie w przypadku złych warunków pracy lub wypadków, spawacze coraz częściej przebywają na zwolnieniach chorobowych, a zastąpienie ich nowymi pracownikami wiąże się z większym nakładem kosztów związanych z ich nauką lub naprawami. Złe warunki pracy prowadzą do częstych wahań jakości a nieraz i wydajności pracy. Ochrona zdrowia pracowników przy procesach spawalniczych jest obecnie bezwzględną koniecznością dla każdego pracodawcy. Ocena zagrożeń, jakie powstają na stanowisku pracy należy do obowiązków pracodawcy. To pracodawca powinien zapoznać się z zagrożeniami na stanowiskach pracy i jednocześnie powinien zapewnić wszelkie niezbędne środki do wyeliminowania lub zminimalizowania ich wpływu na pracowników.

 

Zawód spawacza zajmuje jedno z czołowych miejsc pod względem szkodliwości i uciążliwości. Wymienione zagrożenia trudnych warunków pracy sprzyjają powstawaniu wielu schorzeń i chorób zawodowych.

Bardzo dużym zagrożeniem dla spawacza jest spawanie stali nierdzewnych, w których głównym składnikiem jest chrom odpowiedzialny za odporność stali na korozję. Najbardziej szkodliwe są związki chromu VI wartościowego, które należą do grupy czynników rakotwórczych. Bardziej szczegółowo na temat chromu przyjrzymy się w dalszej części artykułu.

 

Duży wpływ na wydzielanie się czynników chemicznych w procesach spawania ma materiał dodatkowy w postaci drutów spawalniczych, topników czy gazów osłonowych; w mniejszym stopniu - materiał podstawowy.

Tak jak już wcześniej napisałem, w procesie spawania wydobywają się zanieczyszczenia w postaci pyłów i dymów. Zatrzymamy się tutaj trochę by przybliżyć ich różnicę.

 

Pył definiowany jest jako cząstka o wymiarze większym niż 1 mikron (0,001 mm), opadającym w postaci odprysków w pobliżu łuku spawalniczego. Składa się on z tlenków, krzemianów, fluorokrzemianów, fluorków oraz węglanów metali i niemetali. Pyły do organizmu dostają się drogami oddechowymi, co stanowi największe zagrożenie dla zdrowia człowieka.  

 

Dymy zaś składają się z cząstek o wymiarze mniejszym od 1 mikrona i zwykle pozostają w powietrzu, nie opadają i mogą się przemieszczać na znaczne odległości od łuku spawalniczego. Dymy i gazy spawalnicze powstają podczas topienia i parowania metalu w łuku, które są przyczyną chorób takich jak np. pylica płuc, astma, gruźlica, choroby układu krążenia i układu nerwowego.

 

Schemat oddziaływania dymu spawalniczego na organizm człowieka
Rys. 1: Dym spawalniczy - oddziaływanie na organizm człowieka.

 

Przy spawaniu drutami litymi stali węglowych i niskostopowych podstawowym składnikiem pyłów jest żelazo, mangan i krzemionka; dla stali wysokostopowych - związki chromu, niklu, molibdenu i niobu. Przy spawaniu stali elektrodami otulonymi i drutami proszkowymi dodatkowo wydzielane są związki sodu, potasu, wapnia i magnezu. Źródłem tych pierwiastków jest otulina elektrod.

Skład chemiczny i stężenie gazów wydzielających się w procesie spawania zależy od metody spawania. Opiszę je pokrótce:

Spawanie łukowe ręczne elektrodą otuloną potocznie zwane MMA (Manual Metal Arc), polega na stopieniu  ciepłem łuku elektrycznego topliwej elektrody otulonej i materiału spawanego. Spoinę tworzą rdzeń elektrody metalowej, składniki metaliczne otuliny  i nadtopione brzegi materiału spawanego. Osłonę łuku stanowią gazy i ciekły żużel.

 

Możemy rozróżnić dwa typy elektrod:

  • Elektrody gazotwórcze (celulozowe) gdzie duża część materiału otuliny przechodzi w gaz
  • Elektrody żużlowe (rutylowe, rutylowo-zasadowe) gdzie większość materiału otuliny tworzy żużel.

Podstawową cechą otuliny są ich własności mechaniczne, na które wpływają składniki żużlotwórcze, odtleniające, tworzące gazy osłonowe i składniki stopowe. Ułatwiają one proces zajarzenia łuku, jego stabilność, odtlenianie i wprowadzenie składników stopowych do stopiwa. Tworzący się żużel formuje krzepnący ścieg i opóźnia jego stygnięcie.

 

Chemiczne składniki otulin elektrod:

  • Rutylowe (dwutlenek tytanu)
  • Kwaśne (główne tlenki żelaza i krzemiany)
  • Zasadowe (związki wapnia-fluorek wapnia, węglan wapnia)
  • Fluorkowe
  • Cyrkonowe
  • Rutylowo zasadowe
  • Celulozowe (mąka i ścier drzewny)

Spawanie łukowe elektrodą topliwą GMA (Gas Metal Arc), polega na stapianiu spawanego metalu i materiału elektrody topliwej ciepłem łuku elektrycznego jarzącego się pomiędzy elektrodą topliwą i spawanym przedmiotem, w osłonie gazu obojętnego lub aktywnego.

Głównym źródłem dymów spawalniczych w tej metodzie są spoiwa, czyli druty elektrodowe. Przy spawaniu drutem rdzeniowym emisja dymów jest dodatkowo zwiększona przez topnik zawarty w drucie. Na dymy spawalnicze ma również wpływ osłona gazowa. Podczas spawania łukowego w osłonie gazów głównym powodem ich emisji jest bardzo wysoka temperatura procesu i promieniowanie ultrafioletowe emitowane przez łuk.

Spawanie łukowe elektrodą topliwą w osłonach gazowych GTA (Gas Tungsten Arc) zwany potocznie  (TIG-Tungsten Inert Gas), polega na stopieniu brzegów łączonych materiałów i materiału dodatkowego ciepłem łuku elektrycznego jarzącego się pomiędzy nietopliwą elektrodą wolframową a spawanym materiałem w osłonie gazów osłonowych .

Osłonę gazową stanowią gazy szlachetne. Gazy ochronne tj. argon (Ar) i hel (He) mają za zadanie osłonić elektrodę nietopliwą i jeziorko spawalnicze przed dostępem zanieczyszczeń z atmosfery, co decyduje o energii liniowej spawania, kształcie spoiny i składzie chemicznym stopiwa.

Spawanie łukowe drutem z rdzeniem proszkowym topnikowym lub metalicznym w osłonie gazowej, FCAW (ang. Flux Cored Arc Welding) potocznie zwane spawaniem drutem proszkowym w osłonie gazowej. Zasada topienia elektrody i wykonania spoiny identyczna jak przy GMA.

Gaz ochronny stosowany do tej metody  to czysty dwutlenek węgla lub mieszanki Ar+CO2 i Ar+O2. Rdzeń topnikowy elektrody proszkowej spełnia rolę podobną do elektrody otulonej i topnika do spawania łukiem krytym.

Spawanie łukowe drutem proszkowym samoosłonowym polega na stapianiu brzegów łączonych materiałów i drutu z rdzeniem proszkowym ciepłem łuku elektrycznego bez osłony gazowej między metalową osłoną rurkową drutu wypełnioną proszkiem a przedmiotem spawanym.

Rdzeń drutów proszkowych samoosłonowych spełnia rolę elektrod otulonych, tylko że z otuliną wewnętrzną.

Spawanie łukiem krytym, SAW (ang. Submenged Arc Welding), polega na stapianiu brzegów łączonych materiałów i elektrody ciepłem łuku elektrycznego, jarzącego się w obszarze osłoniętym warstwą topnika między podawaną w sposób ciągły elektrodą topliwą a spawanym przedmiotem.

W momencie spawania łuk elektryczny jest niewidoczny, przykryty warstwą topnika. W procesie tym nie ma rozprysku metalu, a ilość dymów spawalniczych jest nieznaczna. Topnik po przejściu w stan ciekły  jest utrzymywany nad spoiną, tworząc komorę wypełnioną  gazami i parami metali. Skład chemiczny topnika dobierany jest podobnie jak elektrody otulonej. Lecz ilość gazów w przeciwieństwie do elektrody otulonej powinna być minimalna by nie przebijała warstwy topnika.

 

Rodzaje topników:

  • Neutralne (nie wprowadzające pierwiastków stopowych do spoiny)
  • Aktywne (wprowadzają Mn i Si w postaci żelazostopów)
  • Stopowe (wprowadzają różne pierwiastki stopowe do spoiny)

W przemyśle spawamy różne materiały, różnymi metodami spawalniczymi, stosując w zależności od potrzeb i wytrzymałości różne materiały dodatkowe tj. druty stalowe, proszkowe, topniki, gazy osłonowe, które w procesie spawania wydzielają najróżniejsze substancje chemiczne, a one z kolei negatywnie wpływają na organizm człowieka.

 

Do negatywnych oddziaływań substancji chemicznych na organizm człowieka można zaliczyć: (wymienię niektóre)

  • Aluminium: Jako metal w postaci stałej jest zupełnie nieszkodliwy. Szkodliwie działa w procesach obróbki prawie wyłącznie w postaci pyłu, a przy wytopach - w postaci pary lub dymu. Aluminium może tworzyć niezwykle drobny pył. 1 g pyłu może zawierać do 40 miliardów cząstek. Przy każdym wdechu dostaje się on wraz z powietrzem w głąb płuc i po dłuższym okresie, najszybciej po roku, glin może wywołać tzw. aluminiozę. Osoby cierpiące na tą chorobę skarżą się na kaszel, duszności, bóle w klatce piersiowej. Występuje też zapalenie gardła, krtani, tchawicy i oskrzeli. U niektórych osób rozwija się dychawica oskrzelowa, która występuje napadowo i jest połączona z utrudnionym oddychaniem. Czasem pojawia się również osłabienie serca i ogólne, utrata apetytu i złe samopoczucie. Pył aluminiowy przy wpadnięciu do oka drażni gałkę oczną i spojówkę, a na rogówce może wywołać miejscowe zapalenie lub nawet martwicze zmiany zabarwienia, a nawet uszkodzenie głębokich warstw oka. Stany te wymagają leczenia u okulisty. Stopy aluminiowe wywołują uszkodzenia skóry albo w postaci wysypki, wyprysków i stanów zapalnych albo owrzodzeń łatwo ropiejących z obrzękiem otaczających tkanek, węzłów chłodnych i dróg chłonnych oraz bardzo długo i trudno gojących się ran.
  • Chrom: Chrom metaliczny jest nieszkodliwy dla organizmu, związki chromu II i III wartościowego są mało toksyczne. Najbardziej szkodliwe są związki chromu VI wartościowego. Należą do grupy czynników rakotwórczych. Pył i pary metalicznego chromu są uczulające, a wchłaniane przez długi czas mogą wywołać raka płuc i zatok nosowych. Sole chromu VI wartościowego (chromiany i dwu chromiany ) są bardzo trujące. W ostrym zatruciu może dojść do zapalenia nerek z przejściem w mocznicę oraz do uszkodzenia wątroby. Zatrucia przewlekłe wywołane są głównie pyłem dwu chromianu i objawia się ogólnym osłabieniem, kaszlem, nieżytem oskrzeli, owrzodzeniem przegrody nosowej, bólem nerek i wątroby, brakiem apetytu, bólami w okolicy serca. Na skórze chromiany wywołują owrzodzenia, wypryski i stany zapalne oraz uczulenia.
  • Mangan: Metaliczny czysty mangan jest nieszkodliwy, natomiast jego związki z tlenem działają trująco - tym silniej im większy stopień utlenienia, np. tlenki manganu są wyraźnie mniej toksyczne niż nadtlenki manganu. Ogólnie związki manganu są trucizną ośrodkowego układu nerwowego, tj. mózgu i działają silnie drażniąco i zapalanie na narząd oddechowy, tj. oskrzela i płuca oraz drażniąco na skórę. Najsilniej działają związki manganu w postaci pyłu wchłanianego przez płuca. Przy dużej zawartości manganu w pyle mogą powstawać nawet ostre niebakteryjne zapalenie toksyczne(chemiczne) płuc. Zatruty odczuwa wówczas ogólne osłabienie, pojawia się gorączka, suchy kaszel i duszność znacznego stopnia. Stany te łączą się z równoczesnym osłabieniem serca. Najwyższe dopuszczalne stężenie dla manganu i jego związków wynosi 0,0003 mg/l powietrza. Ze związków manganu najsilniej toksyczne działa dwutlenek manganu.
  • Miedź: Całkowity brak miedzi w pokarmach, nawet w śladowych ilościach, prowadzi do stanów niedokrwistości i zaburzeń czynności wielu narządów, w szczególności gruczołów wewnętrznego wydzielania, co tłumaczymy jej katalityczną biochemiczną aktywnością. Wchłonięta natomiast w nadmiarze wywiera działanie trujące. Pył miedzi i jej związków wywołuje 'gorączkę miedziową'. Przy zetknięciu się z pyłem miedzi metalicznej lub roztworami jej związków na skórze pojawia się wyprysk, nieznaczny obrzęk i świąd. Skóra twarzy, włosy i spojówki oczu robotników pracujących długo i stale z miedzią lub jej związkami zabarwiają się niekiedy na kolor zielonkawożółty. Na dziąsłach, tworzy się przy zębowy rąbek o charakterystycznej barwie ciemnoczerwonej lub purpurowej. Z sokiem żołądkowym miedź metaliczna tworzy chlorek miedziowy i dlatego zarówno miedź, jak i jej sole najsilniej toksyczne działają na przewód pokarmowy. Najwyższe dopuszczalne stężenie dla pyłu i par miedzi wynosi 0,0001mg/l powietrza.
  • Nikiel: Metaliczny nikiel w zasadzie jest nieszkodliwy, może ewentualnie wywołać uczulenie u niektórych osób, które objawiają się zapaleniem i świądem skóry. Skóra staje się zaczerwieniona, obrzękła, czasami pokryta jest drobnymi pęcherzykami. Sproszkowany nikiel jak i jego pary mogą wywołać raka płuc lub błon śluzowych nosa. Nikiel jak i jego związki mogą uszkadzać też nerki. Związek ten oznacza się dużą toksycznością. Prócz drażniącego działania na płuca i drogi oddechowe związek ten jest ogólnie trujący. W cięższych przypadkach występują objawy podobne do gorączki hutniczej, następnie po 12-18 h postępuje ogólne osłabienie, kaszel i duszności; chory staje się siny, akcja serca słabnie, wzrasta temperatura ciała. W najcięższych stanach występują drgawki, czasami utrata przytomności. W moczu zatrutych można stwierdzić duże ilości niklu. Zatrucie przewlekłe daje te same objawy, ale o znacznie lżejszym przebiegu.
  • Tytan: Tytan metaliczny w czasie obróbki jest nieszkodliwy. Wchłaniany przez inhalacje w postaci par, pyłu i dymu, wywołuje ostre zatrucia, z obrzękiem krtani i płuc. Na przykład czterochlorek tytanu działa toksycznie znaczniej energiczniej (jako środek drażniący błony śluzowe dróg oddechowych) niż gazowy chlorowodór i pary stężonego kwasu solnego. Stałe narażenie na niewielkie dawki tytanu i jego związki wywołuje stany przewlekłego nieżytu spojówek i błon śluzowych dróg oddechowych oraz objawy zanikowe błon śluzowych dróg oddechowych połączone z uczuciem suchości, drapania, zmniejszeniem wydzieliny i zwiększeniem odruchów kaszlowych i odkrztuszania. Długotrwałe działanie może prowadzić do zmian marskich (zanikowych i przerostowych łącznotkankowych) w płucach.
  • Dwutlenek Węgla: Normalne stężenie CO2 w powietrzu jest nieszkodliwe. Jednakże wzrost stężenia powoduje coraz silniejsze działanie toksyczne. Przy zawartości 2% pobudza ośrodek oddechowy (dlatego zatrutym podaje się tlen z 5% zawartością dwutlenku węgla). Wzrost stężenia dwutlenku węgla do 6% wywołuje lekką duszność, znużenie i osłabienie spostrzegawczości. Większe stężenie powoduje ból głowy, niepokój, pobudzenie ruchowe i drażliwość. Przy zawartości 10% duszność jest już znaczna, pojawiają się omamy słuchowe i wzrokowe, narasta otępienie, a po kilku minutach występuje zamroczenie. Stężenie CO2 10-20% powoduje, prócz zamroczenia zburzenia rytmu oddechowego, drgawki i zgon w wyniku porażenia układu oddechowego.
    Nagłe i znaczne zwiększenie stężenia CO2 w powietrzu ponad 30% powoduje śmierć na skutek porażenia naczyń krwionośnych mózgu i jego obrzęku.
  • Kobalt: Szkodliwe dla zdrowia jest działanie pyłu kobaltu i jego związków, co przejawia się występowaniem ostrych zapaleń skóry połączonych z obrzękiem i świądem. Wdychanie pyłu może spowodować dychawicę oskrzelową, a bardzo często stany zapalne oskrzeli. Kobalt i jego związki działają uczulająco na skórę. W szczególnie ciężkich zatruciach może dojść do wymiotów, bólów brzucha, osłabienia mięśni, zaburzenia w pracy nerek ( w moczu pojawia się białko).
  • Ozon: (Trójatomowy Tlen) w słabych stężeniach wywołuje objawy złego samopoczucia: bóle głowy, wzmożoną pobudliwość, ogólne zmęczenie, wyczerpanie, apatię. Natomiast w wyższych stężeniach wywołuje podrażnienie błon śluzowych oczu i dróg oddechowych. Występuje kaszel, senność, bóle głowy, czasem spadek ciśnienia krwi. Najwyższe dopuszczalne stężenie ozonu wynosi 0,1 mg/dm3 powietrza.
  • Tlenek węgla: wywołuje zatrucie jedynie drogą oddechową. Trzysta razy silniej wiąże się z hemoglobiną niż tlen. Dzięki temu wypiera z niej tlen powodując niedotlenienie tkanek. Wpływa hamująco na enzymy oddechowe powodując uszkodzenie naczyń krwionośnych i serca w wyniku upośledzenia oddychania wewnątrz komórkowego.
    Szybkość narastania zaburzeń toksycznych zależy od stężenia CO w powietrzu. Stężenie powyżej 0,5% powoduje zamroczenia i śmierć po kilku minutach. Stężenie około 1% wywołuje natychmiastową śmierć.
    Tlenek węgla nie ulega przemianom chemicznym w ustroju i po usunięciu zatrutego CO z atmosfery, jest wydalany przez płuca. Tlenek węgla daje zatrucia ostre i przewlekłe. W zatruciu ostrym najpierw występują zawroty głowy, osłabienie, mdłości, szum w uszach. Często dochodzi do porażenia nerwów obwodowych powodując niedowład nóg i następuje pobudzenie ogólne. Następnie pogarsza się zamroczenie i dochodzi do bezwładnego oddawania moczu i kału, odruchy źrenic są osłabione, mięśnie zwiotczałe. Czasem występują drgawki. Występuje śpiączka kończąca się zgonem na skutek porażenia układu oddechowego. Zgon może nastąpić też po kilku dniach na skutek zmian w naczyniach mózgu. W ciężkich zatruciach po odzyskaniu przytomności i kilku dniach bezobjawowych rozwija się okres zmian narządowych: wykwity lub pęcherze na skórze, toksyczne uszkodzenie mięśnia sercowego z niedomogą wieńcową, a nawet ostrą niewydolność krążenia. Zmiany w układzie objawiają się zapaleniami nerwów, zaburzeniami chodu, występuje też utrudnienie mowy, osłabienie wzroku, aż do jej utraty, otępienie, nadwrażliwość, a nawet psychoza. Zatrucia przewlekłe (w wyniku powtarzających się narażeń na stężenie CO około 0,1%), cechują się zawrotami i bólami głowy, sennością, zaburzeniami równowagi i wzroku, upośledzeniem słuchu. Zwykle zatrucia przewlekłe są następstwem sumowania się kilku lżejszych zatruć ostrych.

 

Zapobieganie wchłaniania dymów spawalniczych do organizmu człowieka umożliwiają obecne na rynku technologie i systemy ochrony pozwalające skutecznie chronić pracownika przed zanieczyszczeniami wydobywającymi się z procesów spawalniczych.

Opcji systemów wentylacyjnych stacjonarnych czy indywidualnych jest na rynku bardzo dużo. Powinny być wybrane systemy najbardziej ergonomiczne, które pozwalają zabezpieczyć pracownika w 100% przed działaniem czynników szkodliwych powstających w miejscu pracy.

 

Opcje systemów wentylacyjnych:

  • Ramiona odciągowe umieszczone na ścianie lub na urządzeniach mobilnych
  • Uchwyty spawalnicze i odciągiem dymów
  • Stoły spawalniczo szlifierskie
  • Przyłbice z wymuszonym przepływem powietrza

Wentylacja za pomocą ramion odciągowych dymów spawalniczych umożliwia odciąganie dymów zaraz przy źródle ich powstawania. Dymy odciągane są za pomocą ssawy umieszczonej na końcu ramienia odciągu i przetłaczane do urządzenia filtrującego.

 

Odciągi mobilne i stałe wykorzystywane w spawalnictwie
Rys. 2: Odciągi mobilne i stałe.

 

Uchwyty spawalnicze z wbudowaną opcją odciągania dymów stanowią pewne ograniczenia spowodowane małym filtrem, który pochłaniając większe ilości dymów o wysokiem temperaturze często się zapycha. Zaletą tego systemu jest natomiast to, że nie ma możliwości jego nie stosowania. Uchwyt jest tak zbudowany, że podczas spawania dym spawalniczy zasysany jest poprzez otwory w dyszy, a następnie transportowany do filtra.

 

Uchwyt spawalniczy z odciągiem dymów
Rys. 3: Uchwyt spawalniczy z odciągiem dymów spawalniczych.

 

Wentylacja za pomocą stołów spawalniczo-szlifierskich stosowane przy drobnych elementach spawanych.

 

 

Zdjęcie stanowiska spawalniczo-szlifierskiego
Rys. 4: Stanowisko spawalniczo szlifierskie.

 

Przyłbice z wymuszonym przepływem powietrza są coraz częściej stosowane przez spawaczy. Choć trzeba przez cały czas spawania nosić na pasie dodatkową jednostkę filtracyjną, system ten pozwala praktycznie w 100% chronić spawacza.

Jednostka filtracyjna zasysa powietrze i tłoczy je do przestrzeni pomiędzy skorupą przyłbicy a twarzą spawacza. Dzięki temu w przestrzeni tej wytwarzane jest nadciśnienie, które zapobiega przedostawaniu się dymu do dróg oddechowych spawacza.

 

Prezentacja przyłbicy Speedglas 9100FX Air
Rys. 5: Przyłbica z wymuszonym obiegiem powietrza firmy Speedglas 9100FX Air

 

 

System filtrujący do przyłbicy Speedglas 9100FX Air
Rys. 6: System filtrujący do przyłbicy Speedglas 9100FX Air.

 

Nadmuch czystego  powietrza i dobra wentylacja zamontowane miejscowo lub w przyłbicach spawalniczych zmniejszają wysiłek fizyczny pracownika związany z oddychaniem, tym samym poprawiamy komfort pracy.

Zawód spawacza jest uznawany za jeden z najbardziej szkodliwych i uciążliwych, codziennie poddawany zagrożeniom trudnymi warunkami pracy, co sprzyjają powstawaniu wielu schorzeń i chorób zawodowych. Dlatego powinno się przestrzegać coraz surowszych przepisów bezpieczeństwa pracy i zapewnić odpowiednie warunki pracy.

 

 

 

Literatura:

[1] – Filtry i pochłaniacze gazów stosowane w spawalnictwie – Marcin Bieńkowski 2011

[2] – Bezpieczeństwo spawania z 3M Speedglas –katalog produktów 2014

[3]- Poradnik inżyniera tom I – Spawalnictwo. Zagadnienia ogólnospawalnicze, materiały i urządzenia spawalnicze WNT-Warszawa 1983

[4]- Poradnik inżyniera tom II – Spawalnictwo. Technologia spajania i cięcia metali, dokumentacja i kontrola prac spawalniczych, przepisy i normy. NT-Warszawa 1983

[5] – Kontrolowanie dymów i gazów spawalniczych – artykuł, Marek Olszewik 2008

[6] – Bezpieczeństwo pracy 5/2006 – 'Występowanie pyłów w powietrzu' – dr inż. Elżbieta Jankowska , dr Małgorzata Pośniak

[7] – Zagrożenia w środowisku pracy przy spawaniu i lutospawaniu łukowym metodami niskoenergetycznymi – dr inż. Jolanta Matusiak , mgr inż. Joanna Wycislik,- IS 2011

[8] – Ergonomia metody ochrony personelu spawalniczego przed dymami spawalniczymi – mgr inż. Piotr Bujnowski – Rywal RHC

[9] – Zasady oceny narażenia spawaczy na dymy i gazy – Wanda Matczak, Jan P. Gromiec